حسابداری و حسابرسی عملیاتی
حسابداری و حسابرسی عملیاتی
حسابداری یا به تعبیری زبان تجارت روشهایی است قراردادی که توسط استادان ، کارشناسان و یا انجمنهای حرفه ای حسابداران تدوین گردیده است و به تدریج مورد قبول همگان قرارگرفته است و قابل تصحیح و تغییر می باشد. برای حسابداری تعاریف گوناگونی عنوان شده است که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد :
· فرآیند تشخیص، اندازه گیری و گزارش اطلاعات اقتصادی که برای استفاده کنندگان اطلاعات مزبور امکان قضاوت و تصمیم گیریهای آگاهانه را فراهم می سازد.
· حسابداری عبارتست از خدمتی که با فراهم کردن اطلاعات مالی مورد نیاز مدیران، پرداخت کنندگان مالیات، اداره کنندگان و سایرین جهت تصمیم گیریهای آگاهانه انجام می پذیرد.
· حسابداری عبارتست از فن تفسیر، اندازه گیری و توصیف فعالیتهای اقتصادی. در حسابداری هدف بر این قرار گرفته است که با بنیانگذاری یکسری ضوابط و قراردادها اطلاعات لازم را برای حل مسایل مالی یک موسسه بدست آوریم .
1- تاریخچه حسابداری
|
چرتکه یکی از قدیمی ترین ابزار حسابداری |
در عصری که جوامع بشری همواره در حال پیشرفت های علمی و صنعتی و اقتصادی می باشند و با توجه به اینکه نقش فعالیتهای مالی در هر پیشرفت و توسعه ای غیر
قابل انکار می باشد نیاز به توسعه حسابداری روز به روز افزایش می یابد .
در قرون وسطی مرسوم بوده است که فرمانروایان مالیاتها را جمع آوری می کردند و آنرا
در جهت رفع نیازهای مالی مربوط به توسعه املاک به مصرف می رساندند.در آن زمان
یکی از وظایف حسابداران تهیه صورتی از اموال افراد برای خزانه داری فرمانروا به منظور
اخذ مالیات بود . از دیگر وظایف حسابداران آن زمان می توان به تهیه گزارش سفر افرادی
که به کار تجارت بین کشورها اشتغال داشتند اشاره کرد. این گزارش در پایان هر سفر
تهیه می گردید و هدف از آن تعیین سود و زیان مربوط به آن سفر بود. در قرن سیزدهم و
چهاردهم به دلیل رشد عملیات تجارتی تحولاتی در سیستم نگهداری حسابها به وجود آمد.
لوکا پاچیولی ( LUCA PACIOLI ) یک کشیش ایتالیایی و درواقع یک ریاضیدان بود که
توانست با انتشار کتاب ریاضیات لوکا پاچیولی موجب گسترش فن دفترداری دوطرفه در
سراسر اروپا گردد. وی در این کتاب که چند فصلش اختصاص به حسابداری داشت توانست مهارت تجزیه و تحلیل گری خود را در جهت توصیف سیستم حسابداری دوطرفه به کار برد. با وجود اینکه دراین کتاب هیچ اشاره ای به دوره مالی ، چگونگی تهیه صورتهای مالی و نگهداری حسابهای مربوط به دارائیهای ثابت وجود ندارد و نیز تمایزی بین اموال شخصی صاحب موسسه وسازمان تجاری وی نگذاشته است ، به دلیل سادگی و
داشتن ارزشهای علمی در طی قرون پانزدهم و شانزدهم به اغلب زبانها ترجمه شد و مورد استفاده قرار گرفت.
از زمان به وقوع پیوستن انقلاب صنعتی در انگلستان ، نیاز به حسابداری به شکل چشمگیری افزایش یافت . پس از انقلاب صنعتی امریکا هم از آنجا که سرمایههای شخصی زیادی در شرکتها وارد گردید و موجب توسعه هر چه بیشتر آنها شد و در نتیجه باعث به وجود آمدن غولهای صنعتی قرن بیست و یکم شد سیستمهای حسابداری از اهمیت بیشتری برخوردار گردیدند و حسابداری نیز با پیشرفت وضعیت اقتصادی توسعه و تکامل پیدا نمود.
2- ابزار و مفاهیم پایه حسابداری
· حساب
· دوره مالی
· دفتر کل
· درآمد
· هزینه
· سرمایه
· دارایی
· بدهی
3- مراحل حسابداری
فرایند حسابداری دارای چهار مرحله به شرح زیر می باشد:
· ثبت فعالیتهای مالی
· طبقه بندی اقلام ثبت شده
· خلاصه کردن اقلام در قالب اعداد قابل سنجش به پول
· تفسیر نتایج حاصله از بررسی اقلام خلاصه شده
4- انواع حسابداری
حسابداری خود به رشته های مجزا و تخصصی تقسیم می شود که این رشته ها عبارتند از :
· حسابداری مالی ( عمومی)
· حسابداری دولتی
· حسابداری صنعتی( قیمت تمام شده)
· حسابداری مالیاتی
· حسابداری بودجه ای
· حسابرسی
· حسابداری موسسات غیر انتفاعی
· حسابداری اجتماعی
5- مفروضات حسابداری
باید دانست که مفاهیم حسابداری مفروضاتی هستند که مبنای صورتهای مالی و سایر اصول حسابداری می باشند و به چهار دسته به شرح زیر طبقه بندی می گردند:
· فرض داشتن شخصیت حقوقی جداگانه
· فرض تداوم فعالیتهای مالی
· فرض وجود واحد اندازه گیری
· فرض دوره مالی
6- اصول حسابداری
اصول حسابداری به شش دسته کلی تقسیم می شوند :
· اصل قیمت تمام شده
· اصل وضع هزینه های همان دوره از درآمد همان دوره
· اصل افشای حقایق
· اصل قابل اعتماد بودن
· اصل قابلیت مقایسه
· اصل ثبات رویه
· تعریف حسابرسی عملیاتی
شك نیست كه اولین بار واژه حسابرسی عملیاتی توسط حسابرسان داخلی برای توصیف كار خود با هدف خاص توسعه عملیات حسابرسی مورد استفاده قرار گرفته است. برادفورد كارموس (4691) رئیس سابق بخش پژوهش انجمن حسابرسان داخلی آمریكا كه سالها این سمت را به عهده داشت، حسابرسی عملیاتی را دارای روشی ویژه و حضور ذهن حسابرس توصیف كرده است. افراد دیگری مانند لئونارد در كتابی به نام حسابرسی مدیریت حسابرسی عملیاتی را به عنوان رسیدگی اساسی و كامل ساختار سازمانی یك شركت یا هر یك از اجزا آن مانند یك قسمت یا بخش، طرحها و اهداف، روشهای عملیاتی آن، نحوه استفاده از امكانات انسانی و فیزیكی در آن، تعریف میكند. لامیتژ (5491)حسابرسی عملیاتی را به عنوان بررسی تحلیلی یك فعالیت تجاری به منظور تصمیمگیری و مطلع نمودن مدیریت درباره انجام آن فعالیت مطابق خط مشیهای خود و حصول اطمینان از برآورده شدن اهداف مدیریت تعریف كرده است. فرد دیگری به نام پایر (8691)، گفته است كه حسابرسی عملیاتی روش بررسی مجدد و بازبینی كارآیی و صحت عملیات به هم پیوسته مختلف و مراحل عملیاتی میباشد كه به سیستمهای اطلاعاتی عادی مدیریتی كمك میكند تا بازبینی مستقلی از عملیات را در اختیار مدیریت قرار دهد. حسابرسی عملیاتی در اصل كار بیشتری نیز انجام میدهد و مدیریت از طریق آن میتواند توصیههایی درباره عملیاتی بهدست آورد كه میتوان از آنها برای حل مشكلات شركت و ارتقا سودآوری شركت استفاده نمود.
· هدف حسابرسی عملیاتی
هدف حسابرسی عملیاتی كمك به كلیه سطوح مدیریت برای ارتقا وظایف برنامهریزی و كنترل عملیات از طریق شناسایی و ارزیابی سیستمها و روشهای موجود و ارائه توصیههایی در جهت ایجاد تغییرات بهینه در آنها است و تاكید همواره آن بر كارآیی،اثربخشی و صرفه اقتصادی عملیات میباشد.
با تاكید بر ارتقا و بهینه شدن عملیات آتی، حسابرسی عملیاتی از حسابرسی مالی و حسابرسی رعایت مجزا میشود، زیرا این دو نوع حسابرسی اخیر، دیدگاهی تاریخی دارند و گذشته نگرند، حسابرسی مالی به گزارش نتایج فعالیت اقتصادی گذشته و حسابرسی رعایت، به رعایت قوانین، دستورالعملها و ... از قبل تعیین شده ارتباط دارد. در حالی كه حسابرسی عملیاتی به رسیدگی خط مشیها،برنامهریزی وسیستمهای كنترل مدیریت و روشهای تصمیمگیری مربوط است و هدف آن ارتقا نحوه اجرا و عملكرد آتی است.
حسابرس در انجام حسابرسی عملیاتی باید مشخص كند كه كدام خط مشیها، سیستمها و روشهایی وجود دارند و چگونه رعایت میشوند. هم چنین باید كیفیت و میزان كمك هر یك از آنها به طور مجزا و منفرد و به طور كلی برای دستیابی به سه مولفه "كارایی"، "اثربخشی" و "صرفه اقتصادی" را مورد ارزیابی قرار دهد.
سه مولفه یا شش مولفه
در سالهای اخیر حوزههای مسوولیت جدید و یا مولفههای جدیدی به مسوولیتهای حسابرسان داخلی افزوده شده است، و برخی از صاحبنظران بر شش مولفه زیر تاكید بیشتری داشتهاند: كارآیی، اثربخشی، صرفه اقتصادی، بیطرفی(انصاف)، محیطزیست، اخلاق حرفهای.
حسابرسان برای انجام حسابرسی عملیاتی نیازمند دانستن تفاوت مفهومی بین مولفههای مذكور هستند. كارآیی یعنی "انجام درستكار" به عنوان مثال، سیستمهای خوبی كه از دوباره كاری و اتلاف منابع جلوگیری میكنند. اثربخشی یعنی "انجام كار درست" به عنوان مثال، دستیابی به اهداف و صرفه اقتصادی یعنی "ارزان انجام دادن كار" به عنوان مثال كنترل هزینههای واحد مواد و دستمزد.
این سه مولفه به صورت نمایشگر ذیل قابل ارائه است:
· ستادههای واقعیكارآییدادههای واقعی
· اثربخشیصرفه اقتصادی
· ستادههای برنامهریزیدادههای برنامهریزی شده (بهعنوان مثال: اهداف)
به كمك نمایشگر مذكور میتوان مفهوم هر یك از مولفهها را بهتر ارائه نمود:
كارآیی ـ یا هزینه واحد كارآیی، نسبت دادههای واقعی به ستادههای واقعی. اثربخشی ـ نسبت ستادههای واقعی به ستادههای برنامهریزی شده.
صرفهاقتصادی ـ نسبت بین دادههای برنامهریزی شده و دادههای واقعی با مقیاس.
افزون بر سه مولفه مذكور مولفههای زیر نیز اخیرا توسط عدهای از صاحبنظران به مجموعه مولفههای حسابرسی عملیاتی افزوده شده است
بیطرفی ـ خودداری از هرگونه جانبداری و بیعدالتی در سازمانها.
محیطزیست ـ فعالیت سازمانها به شیوهای مسئولانه نسبت به محیطزیست.
اخلاق حرفهای ـ رفتار اخلاقی و قانونی توسط مدیریت و كاركنان سازمانها.
انواع حسابرسی عملیاتی
انواع حسابرسی عملیاتی براساس موضوعات مورد حسابرسی، در سه گروه عمده زیر قابل دستهبندی است: عملیات جاری و روزمره (وظیفهای)، سازمانی، ماموریتهای خاص.
حسابرسی عملیات جاری و روزمره (وظیفهای)
به جرات میتوان گفت كه در اكثر قریب به اتفاق حسابرسیهای عملیاتی، تمركز بر فعالیتهای وظیفهای است. یك حسابرسیعملیات روزمره برمجموعه خاصی از مسوولیتهای عملیاتی و یا فعالیتها تمركز دارد. هر چند این فعالیتهای عملیاتی زیاد هستند، لكن برخی از مثالهای مشهود آن عبارتند از:
حسابداری، مدیریت قراردادها، پردازش دادههای الكترونیك، تامین مالی، بازاریابی، انبارداری، مدیریت وجوه نقد، مدیریت منابع انسانی، تولید، كنترل كیفیت، تحقیق و توسعه، حمل و نقل و ...
یك حسابرسی عملیات جاری و روزمره)وظیفهای( ممكن است بر فعالیتهای خاصی در یك محل متمركز گردد و یا درگیر حسابرسی وظیفهای خاصی در سازمان بهطور كلی و یا یكی از بخشهای آن باشد. این نوع فعالیت حسابرسی به ندرت از خطوطعملیاتی تجاوز میكند. لكن معمولا شامل ارزیابی ارتباطات بین یك واحد و سایر واحدهای داخلی است كه با آنها فعل و انفعال متقابلی دارد. این نوع حسابرسیها معمولا در جستجوی این مسئله هستند كه آیا عملیات یك وظیفه یا فعالیت خاص )مثلا وصول مطالبات یا اعتبارات( سه مولفه اساسی )كارآیی، اثربخشی و صرفهاقتصادی را به درستی برآورد میسازند؟ هنگامی كه چنین شرایطی حاكم باشد، معمولا حسابرس به جریان بدون وقفه ارائه كالا یا خدمات و اطلاعات لازم برای برنامهریزی، كنترل و هماهنگ نمودن عملیات روزمره دست مییابد.
بهطور خلاصه، یك حسابرسی عملیات جاری و روزمره ممكن است از مرزهای سازمانی یك سازمان بزرگ فراتر رفته و یا محدود به یك واحد سازمانی خاص در بخش نسبتا كوچكی از شركت گردد. تاكید بر هماهنگی، مشاركت و ارتباطات از مشخصات ضروری یك حسابرسی عملیاتی كارآمد و موثر عملیات جاری و روزمره (وظیفهای)است.
مراحل انجام حسابرسی عملیاتی
همان طوری كه در تعریف حسابرسی عملیاتی گفته شد، حسابرسی عملیاتی فرایندی سیستماتیك و كاملا برنامهریزی شده است و شامل مراحل متعددی است. هر یك از این مراحل برای دستیابی به اهداف خاصی طراحی شده و به نتایج مراحل قبلی بستگی دارد.
حسابرسی عملیاتی عمدتا شامل مراحل زیر است:
هر چند كه تشریح كامل مراحل مذكور خارج از حوصله این مقاله است، لكن توضیح مختصری در مورد هر یك از مراحل ضروری به نظر میرسد.
برنامهریزی
یك برنامه حسابرسی عملیاتی، راهنمایی برای جمعآوری و ارزیابی سیستماتیك شواهد حسابرسی را فراهم میكند. این برنامه،معمولا شامل جزییات مراحل انجام كار برای دستیابی به اهداف حسابرسی است. برنامه حسابرسی عملیاتی، عمدتا شامل موارد زیر است:
1) شناسایی اولیه، 2) بررسی محیطی، 3) روش شناسایی موضوع حسابرسی، 4) تعیین محدوده حسابرسی، 5( درك اولیه از ساختار كنترلهای مدیریت، 6( تعیین معیارهای ارزیابی و 7( تنظیم موافقتنامه برای انجام حسابرسی.
اجرای عملیات حسابرسی
این مرحله، معمولا در سازمان تحت حسابرسی انجام میشود و هدف این مرحله، جمعآوری و تجزیه و تحلیل شواهد برای نتیجهگیری، گزارشگری و انجام توصیهها و پیشنهادات حسابرسی است. این مرحله شامل موارد زیر است: 1) تهیه و تنظیم برنامه جمعآوری شواهد برای آزمون رعایت كنترلهای مدیریتی و جمعآوری شواهد، 2) ارزیابی یافتههای آزمون رعایت كنترلهای مدیریتی، 3) تنظیم برنامه جمعآوری شواهد برای آزمون عملیات، 4) مشخص نمودن حجم نمونه، نوع مدارك موید، شواهد و زمان آزمون آنها (تعیین ماهیت و اعتبار مدارك موید و شواهد)، 5) تعیین روش جمعآوری مدارك موید و شواهد: 6) جمعآوری مدارك موید و شواهد و 7( مستند كردن مدارك موید و شواهد جمعآوری شده در مجموعه شواهد حسابرسی (كاربرگها).
تجزیه و تحلیل و ارزیابی نتایج
پس از اجرای عملیات حسابرسی، ارزیابی یافتهها آغاز میشود. این مرحله شامل موارد زیر است: 1( مقایسه معیارهای ارزیابی )استانداردها( با یافتهها و دستیابی بیطرفانه به نتایج مقایسه، 2( تفسیر نتایج، 3( گزارش مقدماتی شرایط موجود و توضیح دلایل آن، 4( تبادل نظر با واحد مورد حسابرسی در رابطه با نتایج و یافتهها و تفسیر شرایط موجود و 5( جمعآوری پیشنهادات عملی جهت رفع مشكلات كنترلهای مدیریتی و ناسارییهای عملیاتی ناشی از آن.
گزارشگری
هدف گزارشگری، انتقال نتایج یافتهها، مشكلات و پیشنهادها است. این مرحله از حسابرسی عملیاتی شامل موارد زیر است كه باید در تنظیم شكل و محتوای گزارش حسابرسی عملیاتی رعایت گردد: 1( معرفی حسابرسی عملیاتی انجام شده و اهداف آن، 2( دلایل انتخاب موضوع مورد حسابرسی، 3( گزارشگری پیشینه مربوط به موضوع مورد حسابرسی، 4( شناسایی و معرفی محدوده حسابرسی عملیاتی، 5( معرفی معیارهای )استانداردهای( ارزیابی،6( معرفی اجمالی روش حسابرسی عملیاتی، 7( انعكاس یافتههای مثبت،8( شناسایی و گزارش نارساییهای مهم كنترلهای مدیریتی و بازتاب آنها بر عملیات، 9( اشاره به مستندات و انعكاس دیدگاه مدیران در رابطه با یافتهها و نتایج حسابرسی، 01( گزارش پیشنهادها جهت بهبود شرایط موجود، 11( اشاره به فعالیتهای مثبت و استفاده از روش نگارش سازنده، 21( پرهیز از هرگونه اظهارنظر غیرمبتنی بر شواهد و مدارك موید، 31( استفاده از واژههای دقیق و غیرمبهم، 41(تاكید بر یكپارچگی گزارش و احتراز از اظهارنظرهای ضدونقیض و 51( تاكید بر نیاز به پیگیری موارد گزارش شده.
پیگیری پیشنهادها
مراحل انجام حسابرسی عملیاتی تا هنگام انجام كلیه اقدامات اصلاحی پیشنهادی، كامل نیست. بنابراین پیگیری حسابرسان برای تعیین این كه اقدامات واقعا صورت گرفته و نتایج آنها رضایتبخش بوده، ضروری است و بدون انجام آن فرایند حسابرسی عملیاتی كامل نشده است. این مرحله از كار حسابرسی شامل موارد زیر است: 1) بررسی خط مشی سازمانی مبنی بر الزامی كردن پیگیری موارد گزارش شده، 2) بررسی قبول پیشنهادهای حسابرسان _ارائه شده و یا تعدیل شده) و یا راه حل جایگزین مدیران، 3) حسابرسی عملیاتی نتایج حاصل از اقدامات انجام شده،
4) منعكس كردن نتایج در مجموعه مدارك موید، شواهد و كاربرگها و 5) اتمام عملیات حسابرسی
هدف از راه اندازی این وبلاگ توسعه سیستم اطلاعات حسابداری ،ارتقا و پیشرفت آن،ونيز ارائه مقالات و اطلاعات مورد نياز براي دانشجويان پژوهنده در کشور می باشد.